Acteur Geschiedenis

Een korte samenvatting van de geschiedenis van mijn werk als trainingsacteur kan voor mij niet anders dan samenvallen met een eerbetoon aan Tine Apol, mijn dierbare collega en vriendin, die in februari 2004 is overleden.

Ik kende Tine al vanaf 1976. We hebben samen op de Academie voor Expressie in Utrecht gezeten, allebei onze stages in de psychiatrie gedaan, en na onze opleiding hebben we van begin 1982 tot eind 2003 met elkaar samengewerkt. Eerst een paar jaar bij de politie. Op de politieopleiding in Leusden speelden we bekeuringsituaties en uit de hand gelopen echtparen en burenruzies. Terwijl de leerling-agenten hun vaardigheden uitgebreid konden oefenen op ons, moesten Tine en ik als acteurs onze grenzen nog leren stellen: we zaten regelmatig onder de blauwe plekken! 

Tijdens dit werk ontmoetten we Bert van Luijn, destijds werkzaam als psycholoog bij het Crisiscentrum van Utrecht. Hij kwam op de politieschool om informatie en voorlichting te geven over het Crisiscentrum en hun samenwerking met de politie. Hij zag ons spelen, was daar enthousiast over, en vroeg ons met hem en zijn collega Herman Vergouwen samen te gaan werken. Het was in de periode dat in Nederland de RIAGG werd opgezet, en met ons vieren verzorgden wij daarvoor een landelijke basistraining.  Die trainingen breidden zich langzamerhand uit tot cursussen op maat binnen de geestelijke gezondheidszorg; voor sociaal verpleegkundigen, psychiaters, huisartsen, psychologen, enzovoorts, in binnen en buitenland.

Ik denk dat ik niet overdrijf als ik zeg dat er een paar duizend hulpverleners in Nederland (en Zwitserland) rondlopen die een of meer ontmoetingen met Tine Apol hebben gehad, die ze zich jaren erna nog zullen herinneren. Tine was een bijzondere en begaafde actrice. Zij was in haar spel zeer aanwezig en echt. Als zij een ruimte binnenkwam dan gebeurde er iets. Zij was zo intens en scherp in haar rollen dat er wel iets móest gebeuren, niemand kon om haar heen, en in het contact met haar kon je ook niet om jezelf heen. Dat was vaak confronterend maar ook heel leerzaam. Op deze manier heeft zij veel hulpverleners iets wezenlijks laten ervaren over zichzelf en over hun houding ten opzichte van patiënten. Mede door deze kwaliteit heeft zij velen gevormd in het beroep van hulpverlener.

Ikzelf kon ook niet om Tine heen. Onze samenwerking heeft ook mij gevormd. Hoewel we geen liefdespaar waren, hadden we samen toch ook een eigenaardig soort huwelijk. We hebben in de 22 jaar dat we samenwerkten veel echtparen gespeeld. Altijd in acute crisissituaties. In onze ‘huwelijken’ was meestal sprake van gekte en gewelddadigheid, verlies, depressies, zelfmoord, incest en allerlei soorten trauma’s. Dat was zeker niet altijd gemakkelijk. De rollen die we speelden liepen wel eens door elkaar met onze vriendschap. We hebben elkaar zo nu en dan gekwetst en elkaar van alles verweten, net als in een gewoon huwelijk. We hebben ook steeds weer geprobeerd eruit te komen en helder te krijgen wat het allemaal met onszelf te maken had. Uiteindelijk konden we altijd weer verbinding maken. De pijn en de afstand die er zo nu en dan tussen ons was, bleek uiteindelijk altijd van minder belang dan de trouw en de vriendschap met elkaar. Ik heb dat van Tine geleerd. We hebben dat van elkaar geleerd.

Ik denk nu even terug aan een paar van de rollen die Tine gestalte heeft gegeven: De manische kunstenares José, die aan het doordraaien is en al haar eigen werk vernietigt; de verwarde suïcidale mevrouw Schuurmans, bij wie haar incestverleden bovenkomt na de suïcide van haar zuster; de borderline Angelique de Wit, als een tikkende tijdbom in een politiecel, na een al of niet opzettelijk ongeluk met haar auto; Marjan Westen die een jaar geleden haar dochtertje heeft verloren en nu in een waas leeft en in haar donkere kamer steeds maar foto's afdrukt en vergroot van haar overleden kind. 

Ik noem hier maar vier: levende mensen met een volledige geschiedenis, met echte dromen en verlangens, en een steeds totaal verschillend uiterlijk. Er waren nog veel meer. En allemaal bestaan ze nu alleen nog maar in de herinnering, of her en der in videofragmenten. 

Tine heeft altijd veel liefde en zorg gehad voor de vrouwen in crisis, die ze speelde. Ze vond ook dat je je rollen achteraf moest bedanken vanwege het leed dat je in jezelf opgeroepen had. Toch had Tine vaak twijfels over het effect dat ons acteerwerk had op de hulpverleners. Ze had soms niet genoeg besef van haar eigen invloed en waarde. Ik ben blij en dankbaar dat ik in de laatste weken van haar leven zo nu en dan met haar heb kunnen terugblikken op ons werk. Ik was vooral blij dat ze met een zekere mildheid kon zien en zeggen dat ons werk bijzonder en waardevol was geweest.

Vanaf eind 2003 tot op heden heb ik ons werk voortgezet met meerdere actrices van verschillende leeftijden, van piepjong tot middelbaar. Zij spelen nu eigen variaties van rollen die oorspronkelijk door Tine zijn opgezet en gestalte gegeven. Haar werk is gedaan, maar vindt nu nog steeds doorgang op vele manieren.